materiały informacyjne

Materiały informacyjne

29 Marzec, 2016 Autor: macem Kategoria: General
drukuj cały

Prezentowane poniżej artykuły są udostępnione Państwu dzięki uprzejmości American Association of Psychophisiology and Biofeedback i staraniom Pana Donalda Mossa. Artykuł pochodzi ze specjalnego numeru „Biofeedback” wydawanego przez AAPB, poświęconego medycynie komplementarnej i alternatywnej.

 

Jessica Del Pozo, PhD, Miami, Florida, oraz

 

Richard Gevirtz, PhD, San Diego, California

 

Abstrakt:

 

Komplementarna opieka w chorobach serca to ważny obszar badań, dotyczących zapobiegania nawrotom choroby, zmniejszania śmiertelności oraz sposobów poprawy jakości życia tych pacjentów. Biofeedback jest jednym z narzędzi terapeutycznych, które może być wykorzystane u pacjentów kardiologicznych na kilka sposobów. Jednym z nich jest tzw. biofeedback zmienności rytmu serca. Zmienność rytmu serca, nieustannie zmieniająca się częstość akcji serca mierzona w milisekundach, jest ważnym predyktorem zachorowalności i śmiertelności pacjentów kardiologicznych. Nasze badanie dowiodło, że pacjenci, u których stosowano trening biofeedbacku zmienności rytmu serca (w języku angielskim Heart Reat Variability Biofeedback - HRV biofeedback) byli w stanie zwiększyć swoją zmienność rytmu serca w porównaniu do wartości wyjściowych z okresu choroby jak i w porównaniu do rezultatów grupy kontrolnej.

 

Opieka komplementarna i alternatywna w chorobie wieńcowej serca

 

Pacjenci oraz personel medyczny szukają sposobów opieki komplementarnej, którą można zastosować u pacjentów z chorobą wieńcową w połączeniu z terapią farmakologiczną (Wetzel, Isenberg & Kaptchuk, 1998; Wetzel, Kaptchuk, Haramati & Isenberg, 2003). Nic dziwnego zatem, że odpowiednio skomponowana dieta, ćwiczenia fizyczne czy techniki relaksacyjne są powszechnie przedmiotem dyskusji w kontekście zapobiegania, kontrolowania czy wręcz odwracania progresji choroby serca. Rozmaite dodatki dietetyczne jak olej z ryb czy czosnek stały się bardzo popularne, a dieta Ornisha okazała się przynosić wymierne efekty w przywracaniu drożności naczyń wieńcowych (Ornish, 1990). Dodatkowym elementem okazał się biofeedback - narzędzie ułatwiające proces relaksacji i stanowiące bardziej specyficzny trening procesów biologicznych.

 

Biofeedback zmienności rytmu serca

 

Jedną z fizjologicznych zmiennych zyskującą coraz szersze zainteresowanie i wykorzystywaną w treningu biofeedbackiem, jest zmienność rytmu serca, HRV biofeedback. Zmienność rytmu serca jest chwilową, mierzoną w milisekundach, zmianą akcji serca (Task Force, 1996). Fluktuacje te są wyrazem "elastyczności" i zdolności adaptacyjnych autonomicznego układu nerwowego. Czynniki fizjologiczne wpływają na zmienność rytmu serca m.in. poprzez baroreceptory umieszczone w ścianach tętnic szyjnych oraz aorty, węzeł zatokowoaortalny oraz chemoreceptory.

 

W latach 1960tych zmiany rytmu serca w sąsiednich odstępach czasu obserwowano u płodu w sytuacji stresu (Hon & Lee, 1965). Ostatnio okazało się, że profil zmienności rytmu serca koreluje z wieloma chorobami, włączając w to depresję, zespół lęku uogólnionego, zespół stresu pourazowego, cukrzyca, astma oraz choroby serca. Jest rzeczywiście silnym predyktorem chorobowości i śmiertelności związanych z chorobami serca, jak i ze śmiertelnością w ogóle (Krittayaphong i in., 1997; Yergani, Balon, Pohl & Ramesh, 1995; Cohen, Kotler, Matar & Kaplan, 1997; Lyon-Fields, Borkovec & Thayer, 1995; Kliger, Killer, Bigger, Moss, 1987).

 

Zmienność rytmu serca zyskuje szerokie zastosowanie w pomiarach reaktywności kardiologicznej oraz stanu zdrowia całego organizmu. Biofeedback zmienności rytmu serca został zastosowany w treningu pacjentów w celu zwiększania ich zmienności rytmu serca. W trakcie wdechu akcja serca naturalnie przyspiesza, a w trakcie wydechu maleje. Ta fluktuacja jest czymś zdrowym. Można nauczyć pacjentów zwiększania zmienności rytmu serca, co przynosi wymierne efekty dla ich zdrowia. Jest to szczególnie istotne u pacjentów kardiologicznych, u których zmienność rytmu serca jest szczególnie niska.

 

W kilku badaniach próbowano zmienić zmienność rytmu serca u pacjentów z wykorzystaniem biofeedbacku (Leher, Vaschillo & Vaschillo, 2000; Reyes del Paso, Godoy & Vila, 1992; oraz Cowan, Kogan, Burr, Hendershot & Nuchanan, 1990). Ostatnio badaliśmy 61 pacjentów z chorobą wieńcową leczonych w Scripps Center for Integrative Medicine i Scripps Center Green Hospital w La Jolla, w Kalifornii. Połowę z nich, grupę terapeutyczną, poddano specyficznemu treningowi biofeedbackiem zmienności rytmu serca przy wykorzystaniu techniki oddychania przeponowego. Druga połowa, poza standardową w takich warunkach opieką medyczną, nie była poddana treningowi biofeedbackiem. Zmienność rytmu serca wszystkich uczestników została oceniona w 1, 6 oraz 18 tygodniu  badania z wykorzystaniem programu Cardiopro™ (produkt Thought Technology, Montreal, Kanada). Za każdym razem mierzono także ciśnienie tętnicze krwi. Następną wizytę zaplanowano po 18 tygodniach po pierwszej sesji terapeutycznej. Grupa terapeutyczna otrzymywała trening biofeedbacku raz w tygodniu przez 45 minut w okresie od pierwszego do 6 tygodnia. Leczenie biofeedbackiem obejmowało trening oddechu, z wyakcentowaniem oddychania przeponowego, oraz feedaback (monitoring w czasie rzeczywistym podstawowych parametrów układu oddechowego i krążenia - przypis tłum.). Wykonywano to przy użyciu C2™ systemu do biofeedbacku (opracowanego przez J&J Engineering; Poulsbo, Washington) oraz 16 calowego laptopa. Tę zwrotną informację pacjent obserwował właśnie na ekranie komputera. Uczestników uczono takiego wykonywania oddechów, by akcja serca osiągała jak najwyższe wartości w czasie wdechu, jak najmniejsze w czasie wydechu, a amplituda tych wartości była jak największa. Różnym osiąganym wartościom rytmu serca, głębokości i czasu trwania oddechu oraz zmienności rytmu serca, odpowiadały różne kolory wyświetlane na ekranie. W trzywymiarowej prezentacji pacjentom przedstawiano trzy grupy zbiorów, do których należały osiągane przez nich częstotliwości (tj. wysokie, średnie, niskie). Każdemu z uczestników wręczano ponadto, co tydzień specjalne druki, na których nanosili jakiekolwiek zmiany w codziennych ćwiczeniach oddechowych, innych technikach radzenia sobie ze stresem czy stosowanych lekach. Uczestników zachęcano do ćwiczenia oddychania przeponowego przynajmniej przez 20 minut dziennie, i wręczano im specjalne broszury informacyjne.

 

W grupie terapeutycznej po 18 tygodniach częstość oddechu pozostała niezmieniona, ale znacznie wzrosła zmienność rytmu serca (p=0,004), podczas gdy w grupie kontrolnej nie odnotowano takich zmian. Ta zmiana może odzwierciedlać wzrost aktywności układu przywspółczulnego, wzrost równowagi układów współczulnego/przywspółczulnego czy zwiększoną wrażliwość baroreceptorów. Choć nie dysponujemy danymi klinicznymi tych pacjentów mamy nadzieję, że te zmiany przyczyniły się do poprawy funkcji homeostatycznej, która z kolei poprawi wyniki chorobowości i śmiertelności tej grupy. Nasze doświadczenia kliniczne napawają optymizmem co do przyszłego zastosowania biofeedbacku jako skutecznego narzędzia poprawiającego wyniki leczenia w wielu chorobach. Badanie to, w całości, zostało przekazane do publikacji w jednej z gazet o profilu kardiologicznym.

 

Od pacjentów zebrano także anonimowo listę subiektywnie odczuwanych dolegliwości. Ośmiu zgłosiło zmniejszenie dolegliwości dusznicowych, 17stu zmniejszenie ciśnienia krwi, 12 wzrost ogólnej witalności, 4 zmniejszenie przewlekłych dolegliwości bólowych, a 1 poprawę dolegliwości zespołu jelita drażliwego. Inne doniesienia dotyczyły uczucia „ogólnego odprężenia, większej czujności, mniejszego zestresowania i zdolności do większej pracy”.

 

Pacjenci z chorobami serca mogą poszukiwać leczenia biofeedbackiem jako czegoś, co poprawi ich standard życia. Niektórzy będą oczekiwali zmniejszenia ciśnienia tętniczego krwi, opanowania swej nerwowości, zmniejszenia natężenia cech osobowości typu A, czy zmniejszenia ogólnego poziomu lęku i problemów związanych ze zdrowiem. Dla nich nauka kontroli różnych funkcji fizjologicznych poprzez biofeedback może być bardzo obiecująca i efektywna. U niektórych jest możliwe zmniejszenia objawów dusznicy czy arytmii. Inni pacjenci mogą odczuwać palpitacje serca, które wg zapewnień ich lekarza są niegroźne, niemniej odczuwają z ich powodu lęk, że coś jest nie tak. Biofeedback może pomóc im zmniejszyć ten lęk i dać im większe poczucie kontroli. Wreszcie, korzyść mogą odnieść ci z samoistnym nadciśnieniem, którzy bezskutecznie próbowali wielu tradycyjnych i alternatywnych technik. Badania w zakresie stosowania biofeedbacku w nadciśnieniu nie są jednoznaczne, niemniej biofeedback w niektórych sytuacjach może być nieskuteczny (JNC, 1997).Na przykład jedną z korzyści zastosowania leczenia biofeedbackiem może być zmniejszenie napięcia towarzyszącego nadciśnieniu.

 

Wnioski:

 

Biofeedback jest skutecznym elementem opieki komplementarnej nad pacjentami z chorobami układu krążenia. Korzyść jaką mogą odnieść ci pacjenci związana jest zarówno ze zmniejszeniem towarzyszącego napięciu i niepokojowi napięcia układu współczulnego jak i bardziej specyficznymi efektami, jak zmienność rytmu serca. Biofeedback jest techniką nieinwazyjną, nie wymaga zbyt wiele wysiłku, a ponadto pacjent ma dostęp do zwrotnych informacji dotyczących postępu terapii.

 

Poniższy artykuł opublikowany i przetłumaczony za zgodą Pana Donalda Mossa (with the very special thanks to Donald Moss) Donald Moss, Ph.D. (2002)

 

Rytm Serca i Zdrowe Serce:

 

Serce ludzkie jest czterokomorową pompą, która bije z własnym zmiennym rytmem. Ta właśnie cecha pracy serca- zmienność rytmu, warunkuje możliwości adaptacyjne w zdrowym ludzkim organizmie. Z definicji zmiennością rytmu serca nazywamy zmiany w czasie trwania przerwy pomiędzy kolejnymi uderzeniami serca.

 

W wyniku procesu starzenia, oraz w wyniku choroby tzw. całkowita zmienność rytmu serca ulega redukcji. Zjawisko to doprowadza do wzrostu ryzyka wystąpienia choroby a nawet śmierci organizmu. Dopiero od niedawna naukowcy zajęli się problematyką zmienności rytmu serca i właściwie dopiero od 10 lat mamy możliwość wpływu na własną zmienność rytmu serca.

 

Znamy wiele klinicznych przykładów potwierdzających, jak ważną wskazówką jest zmienność rytmu serca w ocenie funkcjonowania organizmu: zmiany w rytmie serca poprzedzają patologie zakłócające rozwój płodu; podobnie możemy przewidzieć zespół nagłej śmierci niemowlęcia. Obniżenie zmienności rytmu serca wskazuje na zwiększone ryzyko śmierci u pacjentów po przebytym zawale serca. Stany depresyjne także obniżają zmienność rytmu serca.

 

Równowaga autonomiczna: Rytm naszego serca jest sterowany poprzez dwa wewnętrzne rozruszniki- węzeł zatokowo-przedsionkowy (SA) i węzeł przedsionkowo-komorowy (AV) - obydwa węzły są odpowiedzialne za rytm serca. Węzeł zatokowo-przedsionkowy inicjuje sygnał elektryczny, który rozpoczyna każdy cykl pracy serca jako pompy. Elektryczny sygnał jest następnie przenoszony poprzez węzeł przedsionkowo-komorowy do komór serca pobudzając je do pracy.

 

Autonomiczny układ nerwowy warunkuje wiele wewnętrznych procesów zachodzących w naszym organizmie poprzez dwa podukłady. Współczulny układ nerwowy powoduje aktywację lub zwiększenie rytmu serca. Jego przeciwwagę stanowi parasympatyczny układ nerwowy, który zwalnia akcję serca. Główna rola należy tutaj do nerwu błędnego. Równowaga pomiędzy dwoma przeciwstawnymi systemami warunkuje ciągłą oscylację procesu przyspieszania i zwalniania pracy serca.

 

Znamy ogromną ilość różnych czynników wpływających na zwiększenie rytmu serca. Można zaliczyć tutaj proces oddychania, baroreceptory w tętnicach, proces regulacji ciepłoty ciała, myślenie o rzeczach wywołujących napięcie psychiczne. Aktualny rytm serca jest więc wypadkową wszystkich stymulowanych w ten sposób podrytmów.

 

Heart Rate Variability Biofeedback (HRV):

 

Biofeedback Zmienności Rytmu Serca jest nową techniką treningu naszego ciała, którego celem jest zmiana różnorodności rytmu serca, oraz zmiana rytmu serca dominującego u danej osoby. Pierwszy trening HRV biofeedbacku zastosowano w Rosji do leczenia astmy i wielu innych stanów chorobowych. Obecnie, w Stanach Zjednoczonych prowadzimy wiele badań naukowych na temat zastosowania HRV biofeedbacku w tak różnorodnych stanach chorobowych i psychiatrycznych jak:

 
 

Doniesienia wstępne z prób klinicznych badań naukowych są zachęcające i przynoszą nadzieję, że HRV biofeedback może stanowić metodę leczenia pacjentów z ww. schorzeniami.

 

Zwiększanie Zmienności Rytmu Serca: Zmiennością rytmu serca nazywamy różnicę pomiędzy najszybszą i najwolniejszą akcją serca. U dwudziestolatków taka różnica wynosi od 5 do 10 uderzeń na minutę w spoczynku. U pięćdziesięciolatków różnica ta wynosi zaledwie 3 do 5. U osób o dużej aktywności fizycznej różnica między maksymalną a minimalną akcją serca w spoczynku jest o wiele większa. HRV biofeedback pozwala osobie zwiększać tą zmienność nawet do 50 uderzeń na minutę w czasie treningu biofeedbacku.

 

Kierowanie rytmami serca: Analiza spektralna to rodzaj techniki statystycznej, która pozwala na wydzielenie komponent rytmu serca wywołanych wymienianymi wcześniej czynnikami. HRV biofeedback wykorzystuje tą technikę w trenowaniu poszczególnych podrytmów.